موضوع: لباس ترکمن

بخش اصلی پوشاک سنتی که بانوان ترکمن بر تن دارند، پیراهن بلندی است که تا قوزک پا را می‌پوشاند و همچنین آنان روسری به نام چارقد بر سردارند که بسیار بزرگ است و با روسری‌های معمولی قابل قیاس نیست.
هر چند امروزه به نظر می‌رسد بخشی از پوشاک اصیل و سنتی ترکمن تا حدودی جای خود را به مصنوعات کارخانه‌ای داده و از جایگاه قبلی خویش فاصله گرفته است، ولی بسیاری از جوانان ترکمن لباس‌های سنتی خود را با فرم و مدل روز می‌دوزند.



به گفته پیران این قوم، لباس‌های مردان و زنان ترکمن در گذشته از مواد گوناگونی چون ابریشم، پوست، کتان و پنبه فراهم می‌شد که ابریشم در تهیه این لباسها نقش اساسی داشته است.
همچنین نوع پوشاک بانوان ترکمن با دوره‌های سنی آنها ارتباط دارد و لباسی که دختران برتن می‌کنند با آنچه مخصوص بانوان ازدواج کرده‌است، فرق دارد.
پوشاک سنتی بانوان ترکمن بصورت کلی شامل کلاه، پیراهن بلند، شلوار و قبای سوزن‌دوزی شده، یک روسری بزرگ و کفش می‌باشد.
در زمینه نوع لباس دختران و زنان ترکمن دانشنامه گلستان درمطلبی توضیح می‌دهد که این پوشاک شامل "بوریک" کلاه‌دختران، "کوینک" پیراهن زنانه، "بلق" شلوار سنتی زنان، "قوشق" شالی که بر کمر می‌بندند، "یوپک یالق" نوعی روسری، "آلانگی" یا "آلین دانگی" پارچه پیشانی بند زنان که در قدیم با استفاده از نی‌های ریز نیز درست می‌شده است، "قین‌قاچ" دستمال بزرگی از حریر یا نخ که بانوان برسراندازند و بخشی از آن دهان و فک را می‌پوشاند و به آن "یاشماق" نیز گفته می‌شود، "چارقد" روسری بزرگ گلدار، "چاشو" نوعی چادرشب، "کووش" کفش و "چاود" نیم تنه مخصوص دوران عروسی دختر است.
گفتنی است که رنگ قرمز دربین پوشاک سنتی بانوان ارزش خاصی داشته و سربند، معرف طایفه و نیز موقعیت زنان ازدواج کرده و یا دختران است.



دختران ترکمن از یک کلاه مخصوص سوزندوزی شده که بیشتر شبیه عرق چین است و "بوریک، طاخیه یا طاقیه" نام دارد استفاده می‌کنند و پس از ازدواج از "آلانگی" یا "آلین دانگی" استفاده می‌کنند که وجه ممیزه شاخص دوشیزگان از بانوان است.


در گذشته، "آلین دانگی" شکل استوانه داشته و بالای کلاه نسبت به پایین آن اندکی گشادتر است و در بالای آن دستمال بزرگی از حریر یا نخ به نام "قین قاچ" می‌اندازند که یک سر آن پشت سر افتاده و سر دیگر آن دهان وفک را می‌پوشاند وبه آن "یاشماق" نیز گفته می‌شود.
پیراهن بانوان ترکمن نیز لباس بلندی است که از پارچه‌های زیبای گلدار یا ساده تهیه شده و به آن "کوینک" می‌گویند.



[فقط کاربران ثبت نامي قادر به کپي برداري و مشاهده ميباشند . براي ثبت نام کليک کنيد]

نویسنده : [فقط کاربران ثبت نامي قادر به کپي برداري و مشاهده ميباشند . براي ثبت نام کليک کنيد] - ساعت ٤:٤٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٢٢
[فقط کاربران ثبت نامي قادر به کپي برداري و مشاهده ميباشند . براي ثبت نام کليک کنيد]

عنصرهای اساسی پوشاک مردانه ترکمنهای یموت ، پیراهن فراخی است با آستین های دراز که هم پیراهن زیر است و هم جامه رو برای مردان در هر سن و سال و تنبانهای گشاد پیراهنهای مردان مسن و روحانیون ، دراز است و تا به زانو می رسد . ..
لباس مردان ترکمن
«عنصرهای اساسی پوشاک مردانه ترکمنهای یموت ، پیراهن فراخی است با آستین های دراز که هم پیراهن زیر است و هم جامه رو برای مردان در هر سن و سال و تنبانهای گشاد پیراهنهای مردان مسن و روحانیون ، دراز است و تا به زانو می رسد . پیراهن های مردانه را از پارچه های نخی رنگارنگ می دوزند . مردان میان 50 تا 60 ساله و بزرگتر از آن پیراهن سپید می پوشند . یقه این پیراهن ها ، مدور (سوپی یا کا) ، بی دکمه و با بریدگی افقی در بالای شانه ها ست . در آخر بریدگی پارچه هایی می دوزند و آن را با نوار کوتاهی (یاکا – یوپی) محکم می کنند . این پیراهن ها ع نقش و نگاری ندارند و آرایش آنها نواری است که در کنار یقه جیبهای پهلو و آستین دوخته شده است .
تنبانهای زیر مردانه «بالاک» و تنبانهای رو «جولبار» نام دارد . بالاک جوانان و مردان میان سال از پارچه های نخی رنگارنگ و بیشتر پارچه های سبز و یا نیلی و برای مردان کهنسال ، از پارچه هایی سپید دوخته می شدند ».
«جامه بالائی زمستان ترکمنها پوستین هائی بنام «ایچمک» که معمولاً از پوست بره قره گل که به رنگ زرد در می آورند ع می باشد .
پوستین از پوست بره ، آستینش تنگ و دراز و دامنش تا زیر زانو ها می رسد. در جلو پوستبن دکمه و یا قلاب نیست ناچار وقتی که می پوشند با دو دست جلوی دامنش را می گیرند تا از هم باز نشود . اما هر وقت که می خواهند به کاری مشغول شوند ، یا بر اسب بنشینند ، روی پوستین و دور کمر را با شال می بندند.
مردان کلاه پوستی «تلپک» بر سر می گذارند که از کلاه ازبک ها زیباتر است .مردان ترکمن دارای دو نوع کلاه پوستی هستند که نوعی از آن نیم گرد است . همه سر پوش گرد و اطراف آن از پشمهای بلند و مشکی انباشته است . و نوع دیگر به شکل مخروطی ناقص است که قسمت گشاد آن در بالا قرار می گیرد . این کلاه سر پوشی مسطح دارد و آن را معمولاً با پارچه قرمز خوش رنگ می پوشاندند و «نوارهائی به شکل برای زینت روی آن می دوزند هردو نوع کلاه آستردار است .
موقع آلامان لباس سبک و مجللی به نام«چاپان» خیوه بر تن می کردند و آن لباس شبیه لباس خانه است ولی کوتاه تر»
«لباس اصلی ترکمن ردای بلند بوده که به آن «دون» می گفتند و بنا به رنگ و نوع بافت به دو نوع تقسیم می شود . اگر از ابریشمی که کاملاً قرمز رنگ باشد «قئزیل دون» و اگر رنگ آن متمایل به زرد و بافت پارچه آن یکنواخت نباشد و پیله هایی با رنگ مختلف از درون آن عبور دهند به آن «غار مادون» می گویند . بر حاشیه «دون» نوارهای سوزن دوزی از نوع «آلاجا» وجود دارد که به زیبایی دون می افزاید.
بر کمر و به روی دون کمربندی از نقره می بستند که به آن «شده غوشاق» و یا «ترمه شال» می گویند .
امروزه این لباسها را تنها کسانی که ذکر نمایشی را اجرا می کنند و کسانی که آواز و موسیقی می خوانند (باخشی ها) بر تن می کنند آن هم تنها در مراسم و جشن ها .

لباس زنان
لباس زنان ترکمن بسیار متنوع و در هر دوره از سنی به شکل خاصی بروز می کند . تنوع لباس علت و فلسفه خاصی دارد که با سن زنان همراه است .
«دختران ترکمن کلاهی بر سر می گذارند که آنرا به نام های مختلفی چون «بورگ»،«تا سه گ» و «تاخیه» می خوانند . روی این کلاه را که به صورت گرد و بدون برجستگی می باشد ، با پولک و «قبک» های نقره ای زینت می دهند . دختران موهای خود را به صورت چهار رشته می بافند که دو رشته از جلو و دو رشته به پشت آنان می افتد . موها را با آویزه هایی از جنس طلا و نقره به نام «ساچ باغ» (مو بند) می آرایند . در نوک قبک ها که لوله شکل می باشد به هنگام نامزد شدن پر پرنده ای به نام «اوتاغه» قرار می دهند و به این دختر «اوتاغه لی غیز» می گویند.
«زنان ترکمن در زیر پیراهن شلوارهای رنگی درازی می پوشند . برش شلوارهای زنانه همسان برش شلوارهای مردانه است ، اما با شلوارهای مردانه این تفاوت را دارد که پایین آن تنگ است و به پاها می چسبد . این شلوارها را با تکه های پارچه های دارای رنگ و جنس گوناگون می دوزند . بخش پایینی شلوار (تازانو) از پارچه های قرمز و یا آبی رنگ ابریشمی است که در خانه بافته شده و بخش پایینی آن نیز از حریر مرغوبی است که بالای آن ، با نخ پشمی ، گلدوزی ظریفی می کنند . در پایین پارچه های شلوار ، نوار سیاهی به پهنای 1-5/1 سانتی متر می دوزند که «بالاک یوب» نام د ارد .
«زنان پارچه پیشانی بند خودشان را که به لهجه ترکمنی «آلانگی» می نامند ، مانند تازه عروسان نمی دوزند ، بلکه وقتی که بخواهند به شهر یا میهمانی و عروسی بروند علاوه بر «پویک یالق» و «آلانگی» روسری های گران قیمتی به نام «چارقد» به سر می اندازند، این روسری ها ، که با ریشه های آویخته اش تا ساق پاها هم می رسد ، چهار گوشه است .
«زنان چکمه های پاشنه بلند به رنگ زرد یا قرمز بر پا می کنند».
«زنان جوان ترکمن ، زیور آلات دل گونه ای را بنام «آسیق» بر گیسو می زنند .
زنان ترکمن گوشواره های طلا و نقره گوناگون «گولاک خالکا» (حلقه گوش) دارند :
وسایل زینتی دستان ، «بیله زیگ» و «اوزوق» هستند . «بیله زیگ» دستبندی است بزرگ با تکه های طلا که دو سر آن در پشت دست به هم نمی چسبد.
اوزوق النگویی است که بیشتر ، از نقره ساخته شده است . «آچار باغ» گردن بند نقره با آب طلا ، بر روی سینه نصب می شود و دارای تکه های کوچک آب طلا داده شده است و در میان گلی است و همه قطعات آن با زنجیر به هم پیوسته شده اند .
تمروزه همه این وسایل زینتی که از انها اسم برده شد در میان ترکمنهای ایران دیده نمی شود بلکه آنها را به عنوان وسایل زینتی استفاده می کنند ، تنها شلوارهای ترکمنی با گلدوزی های ظریف و بسیار زیبا در میان انها وجود دارد امروزه ترکمنها لباسهای بلند می پوشند و چارقد بر سر می گذارند و پس از عروسی آلانیق «کلاه» به سر می گذارند

شلوار زنانه نیز لباسی گشاد و لیفه‌دار است که تا زانو از پارچه‌ای ساده تهیه و از زانو به پایین تنگ شده و به پارچه‌ای آستردار که ماهرانه سوزن- دوزی شده وصل می‌شود و تا مچ پا را می‌پوشاند.
بالاپوش سنتی زنان ترکمن بر چند گونه است که به نام‌های "چاود، کورته و چرفی" نامیده می‌شود و هریک خصوصیات خاصی دارد.
روسری‌های زنان ترکمن نیز به نام‌های "یالق (روسری)، یوپک یالق (روسری ابریشمی) و چارقد" نامیده می‌شود که چارقد روسری بزرگ، گلدار و گران قیمتی به صورت چارگوش است که بانوان آن را به صورت لچک سه گوش بر سر می‌اندازند و معمولا با زمینه تیره و گلهای رنگارنگ و زیبا می‌باشد.
"چاشو" نیز روسری مخصوصی است که امروزه کاربرد آن تنها به استفاده در جشن عروسی محدود شده و نوعروسان با برسر کردن آن از خانه پدری و به خانه بخت می‌روند و حداکثر چند روز مورد استفاده قرار می‌گیرد.
"گل میخ‌لی" و "قرمه‌گوش" نام کفش و چکمه‌های سنتی بانوان ترکمن است که امروزه تنها نامی از آن مانده است. در گذشته چکمه‌های ساق کوتاه را زنان شوهردار می‌پوشیدند، ولی امروزه این تفاوتها از میان رفته و "آلین دانگی" (پیشانی بند) تنها وجه ممیزه دوشیزگان از بانوان است.
شایان ذکر است که زیبایی این لباس‌ها باعث شده که امروزه به رغم وجود تنوع بسیار در تولید لباس و نیز مدهای مختلفی که هر روز رواج پیدا می‌کند، همچنان پا برجا باشد.


چارپی یا لباس محلی ترکمن .همراه با نقش های بسیار قدیمی لباس ترکمن اصیل (


پوشش‌ و لباس‌ ترکمن‌ها را در وهله‌ اول‌ می‌توان‌ به‌دو دسته‌ سنتی‌ و امروزین‌ تقسیم‌ کرد. پوشش‌ سنتی‌ یا قدیم‌ تا قبل‌ از تلاش‌های‌ رضاخان‌ در جهت‌ یکدست‌ کردن‌ شکل‌ لباس‌ در ترکمن‌ صحرا - وکل‌ ایران‌ - استفاده‌ می‌شد و پوشش‌ جدید که‌ تداول‌ آن‌ به ‌دوره‌ بعد از یکدست‌ شدن‌ شکل‌ لباس‌ مربوط بوده‌ و تاحال‌ حاضر تداوم‌ دارد.

پوشش‌ سنتی‌
لباس‌های‌ ترکمنی‌ از مواد گوناگونی‌ چون‌ ابریشم‌،پوست‌، کتان‌ و پنبه‌ فراهم‌ می‌شد. البسه‌ اصیل‌ ترکمنی‌ اعم‌از مردانه‌ و زنانه‌ از جنس‌ ابریشم‌ بود و لذا با توجه‌ به‌اهمیت‌ ابریشم‌، ارائه‌ توضیحی‌ مختصر در مورد تهیه‌ وتولید آن‌ ضروری‌ می‌نماید.
پرورش‌ کرم‌ ابریشم‌ و تهیه‌ پیله‌ ابریشم‌ بر عهده‌زنان‌ بوده‌ است‌. از نخ‌ ابریشم‌ پارچه‌های‌ ابریشمی‌می‌بافتند که‌ در دستگاه‌ ساده‌ای‌ به‌ نام‌ «تارا» tara عمل‌می‌امد. بعد از تهیه‌ ابریشم‌ آن‌ را بوسیله‌ چرخ‌ دستی‌ تاب‌داده‌، با رنگهای‌ طبیعی‌ همچون‌ قرمزی‌، انار دانه‌، پوست‌انار، بویا، نیل‌ و دیگر گیاهان‌ صحرایی‌ رنگزا رنگ‌ می‌کردند. این‌ پارچه‌ ابریشمین‌ غالباً در عرض‌ تقریبی ‌نیم متر بافته‌ شده‌، طول‌ آن‌ تا تمام‌ شدن‌ چله‌ ادامه‌ داشت‌.
در مبحث‌ لباسهای‌ سنتی‌، پوشاک‌ مردان‌ و زنان‌ باهم‌ تفاوتهای‌ کمی‌ داشت‌.
لباس‌ مردان‌: لباس‌های‌ مردان‌ را می‌توان‌ در چهارقسمت‌ تن‌ پوش‌، شلوار، کلاه‌ و کفش‌ بررسی‌ کرد.
الف‌ - تن‌پوش‌ها:
ـ دون‌(don) : لباس‌ اصیل‌ ترکمنی‌ ردای‌ بلندی‌ بودکه‌ از ابریشم‌ دوخته‌ می‌شد و تا زیر زانوان‌ می‌رسید و«دون‌» نام‌ داشت‌. دون‌ بنا به‌ رنگ‌ و نوع‌ بافت‌ بر دو نوع‌بود. اگر از ابریشم‌ کاملا قرمز رنگ‌ دوخته‌ می‌شد، «قیزیل‌دون‌» یا «قیرمیز دون‌»(Gyzyl/ Gyrmyz don) و اگر ازابریشمی‌ دوخته‌ می‌شد که‌ رنگ‌ آن‌ متمایل‌ به‌ زرد بوده‌ وبافت‌ پارچه‌ آن‌ یکنواخت‌ نباشد، - در واقع‌ رنگارنگ‌ و راه‌راه‌ باشد - «قارما دون‌»(Garma don) نام‌ داشت‌.
بر حاشیه‌ دون‌ نوارهای‌ سوزن‌دوزی‌ از نوع‌ «آلاجا» (Alaja) (دو نخ‌ تافته‌ سیاه‌ و سفید یا تیره‌ و روشن‌) وجودداشت‌ که‌ به‌ زیبایی‌ این‌ لباس‌ می‌افزود. بر کمره‌ دون‌کمربندی‌ از شال‌ (گاه‌ آراسته‌ به‌ نقره‌) می‌بستند که‌ به‌ آن‌ قوشاق (‌ (Guşak و یا «تیرمه‌ شال‌» (Tirme ) می‌گویند.
ـ چأکمن ‌ Çäkmen: بالاپوشی‌ است‌ بلندتر ازکتهای‌ کنونی‌ که‌ از کرک‌ شتر تهیه‌ می‌شود. چأکمن‌ تهیه‌شده‌ از کرک‌ ظریف‌ و مرغوب‌ را «اینچه‌ چأکمن‌» (inçe çäkmen) و چأکمنی‌ را که‌ از کرک‌ زبر تهیه‌ می‌شود «یوغین‌چأکمن‌» (Ýogyn ) می‌نامند.
ـ ایچمک‌ Içmek: یا پوستین‌ که‌ در هوای‌ سرداستفاده‌ می‌گردد و بنا به‌ نوع‌ پوستی‌ که‌ از آن‌ تهیه‌ می‌شد،انواع‌ مختلفی‌ داشت‌. پوشت‌ به‌ کار رفته‌ در ایچمک‌ دباغی‌شده‌ و سپس‌ با انواع‌ مواد طبیعی‌ به‌ رنگ‌ زرد در آورده‌می‌شود.
ـ کوینک‌ Köýnek: که‌ پیراهنی‌ ساده‌ و فاقد یقه‌بود و یا یقه‌ای‌ کوتاه‌ و مدور و بدون‌ دکمه‌ داشت‌; باآستین‌هایی‌ بلند که‌ به‌ جای‌ دکمه‌، بندهایی‌ در آن‌ به‌ کارمی‌رفت‌. پیراهعن‌ دیگری‌ نیز دوخته‌ می‌شد که‌ آن‌ هم‌ساده‌، منتها دارای‌ یقه‌ کج‌ یا کناری‌ بود. این‌ یقه‌ باسوزن‌دوزی‌های‌ مفصلی‌ زینت‌ داده‌ می‌شد و سرآستینش‌ نیز گلدوزی‌ شده‌ بود.
ب‌ - شلوار:
شلوار مردانه‌ عبارت‌ از تنبان‌ گشادی‌ بود که‌رشته‌ای‌ پنبه‌ای‌ لیفه‌ آن‌ را تشکیل‌ می‌داد و سر آن‌ را گاه‌ با«هوتاز» (Hotaz) یا منگوله‌ می‌آراستند. این‌ شلوار «بالاق‌»(Balak) نام‌ داشت‌.
ج‌ - کلاه‌ها:
ـ تلپک‌(Telpek) کلاه‌ پوستی‌ با پشم‌های‌ نسبتاًبلند که‌ انواع‌ گوناگون‌ داشت‌ که‌ عبارتند از: 1 - دوومه‌تلپک‌ (Düwme T.) 2 - بوخار تلپک‌
(Buhar T.) 3 - شیپیرما تلپک‌ (قypyrma T.).
ـ بؤروک‌ (Börük): یا عرقچین‌ که‌ غالباً با نقوش‌گوناگون‌ سوزن‌دوزی‌ می‌شد و در برخی‌ لهجه‌ها تاخیا(Tahýa) یا تایخا (Taýha) خوانده‌ می‌شد.
د - کفش‌:
ـ چکمه ‌ çekme: اصلی‌ترین‌ پاپوش‌ مردان‌چکمه‌های‌ بلند چرمی‌ با نوک‌ برگردان‌ بود. و در ترکمنی ‌نیز «چکمه‌» نام‌ داشت‌.
ـ چاریق‌(Çaryk) : چوپانان‌ از پوست‌ گاو چارقی‌تهیه‌ می‌کردند که‌ مخصوص‌ استفاده‌ در صحرا و خاک‌نرم‌ است‌.
ـ دولاق‌ Dolak قبل‌ از پوشیدن‌ چارق‌ پارچه‌ای‌دستباف‌ دور پا تا ساق‌ می‌پیچیدند که‌ حکم‌ محافظ و یاجوراب‌ را داشت‌ و «دولاق‌» نامیده‌ می‌شد.
ـ چپک‌ Çepekیا یلکن‌(Ýelken) پاپوش‌تابستانی‌ بود که‌ از پوست‌ شتر تهیه‌ می‌شد و شبیه‌سرپایی‌های‌ امروزین‌ سبک‌ و راحت‌ بود.
زیور آلات‌ و آرایش‌ لباس‌های‌ مردانه‌ به‌ تنوع‌ و تعددزیور زنان‌ نبود و تنها منحصر به‌ آرایش‌ کمربند وکناره‌های‌ «دون‌» و نیز سوزن‌دوزی‌ «بوروک‌» بود.
لباس‌ زنان‌: لباس‌های‌ زنان‌ ترکمن‌ بسیار متنوعاًست‌. این‌ نوع‌ تنوع‌ علت‌ و فلسفه‌ خاصی‌ دارد که‌ بادوره‌های‌ سنی‌ آنان‌ مرتبط است‌. همچنین‌ زنان‌ و دختران‌ ترکمن‌ از لباس‌هایی‌ با زیورآلات‌ گوناگون‌ استفاده‌می‌کنند که‌ تنوع‌ جالب‌ توجهی‌ دارد. ذیلا به‌ بررسی‌اجمالی‌ پوشش‌ زنان‌ ترکمن‌ در گذشته‌ می‌پردازیم‌ که‌ به‌چهار قسمت‌ تقسیم‌ می‌شود:
الف‌ - تن‌پوش‌ها
ـ کؤینک‌(Köýnek) زنان‌ ترکمن‌ پیراهن‌های‌ابریشمین‌ می‌پوشیدند که‌ غالباً به‌ رنگ‌ قرمز بود و«قیرمیز کؤینک‌» (Gyrmyz K.) نام‌ داشت‌، و در قسمت‌ یقه ‌و سر آستین‌ سوزن‌دوزی‌ می‌شد.
پیراهن‌ سه‌ قسمت‌ داشت‌: ینگ‌ Ýeň یا آستین‌ یان‌(Ýan) یا پهلو و آشیری‌ Aşyryیا دامن‌ بر روی‌ پیراهن‌شال‌ یا کمربندی‌ بسته‌ می‌شد. دختران‌ از کمربندی‌ آراسته‌به‌ دانه‌های‌ کوچک‌ و ریز منجوق‌ استفاده‌ می‌کردند که‌«مونجوق‌ قوشاق‌» (Monjuk Guşak) نامیده‌ می‌شد.
یقه‌ پیراهن‌ را با «گل‌ یقه‌» (Gül Ýaka) می‌آراستند.«بوقاو» (Bukaw) سینه‌ریز نقره‌ای‌ درشتی‌ بود که‌ ازگردن‌ می‌آویختند.
ـ چابیت‌ çabyt: بالاپوشی‌ بود که‌ زنان‌ ترکمن‌ برروی‌ پیراهن‌ می‌پوشیدند.
دختران‌ برای‌ دوران‌ عروس‌ شدن‌ نیم‌ تنه‌ مخصوص‌تهیه‌ می‌دیدند که‌ پر از سوزن‌دوزی‌ و آویزه‌هایی‌ از سکه‌و پولک‌های‌ نقره‌ بود.
ب‌ - شلوار
ـ بالاق‌ Balak یا شلوار. انتهای‌ پاچه‌ شلوار زنانه‌سوزن‌دوزی‌ مفصلی‌ داشت‌ که‌ به‌ اسامی‌ گوناگونی‌خوانده‌ می‌شد. از جمله‌: دویه‌ کله‌، سکدیرمه‌ چویچه‌، ایکی‌حورمان‌، دو و غیره‌ که‌ به‌ ترتیب‌ از پایین‌ تا نزدیکی‌ ساق‌پا را تشکیل‌ داد.
ب‌ - کلاه‌ و روسری‌
ـ بؤروک‌ Börük یا عرقچین‌ که‌ قبلا توضیح‌ داده‌شد. روی‌ این‌ کلاه‌ گرد و صاًف‌ (بدون‌ برجستگی‌) بود و دختران‌ آن‌ را با زینت‌ آلات‌ نقره‌ای‌ منجمله‌ پولکی‌ و قبک‌ها می‌آراستند. دختران‌ غالباً بؤروک‌ را بر سر گذاشته‌ و ازروسری‌ استفاده‌ نمی‌کردند.
ـ توپبی‌ (Topbi) وقتی‌ دختر ترکمن‌ عروسی‌می‌کرد، به‌ جای‌ بؤروک‌ یا کلاه‌ دخترانه‌ پیشانی‌بندی‌ راجایگزین‌ می‌کرد که‌ در نزد طوایف‌ و قبایل‌ گوناگون‌ بانامهای‌ توپبی‌، هاساوا(Hasawa) ، آلین‌دانگی‌(Alyndaňy) و... شهرت‌ داشت‌.
ـ انواع‌ روسری‌: در میان‌ برخی‌ از طوایف‌ همچون‌یموت‌ Ýomut و... روسری‌هایی‌ به‌ نام‌ چأشو(çäşew) رواج‌ داشت‌ که‌ خود بر چند نوع‌ است‌ از قبیل‌:اریش‌ چأشو، المینچه‌ چأشو، آتلاز چأشو، قارتما چأشوو چأشو چارقد که‌ عموماً به‌ روسری‌ مربعی‌ شکل‌ وابریشمین‌ اطلاق‌ می‌شود.
در میان‌ برخی‌ از ترکمنها نیز روسری‌ بر دو قسم‌بود: یکی‌ نسبتاً ضخیم‌ با سوزن‌دوزی‌ مفصل‌ که‌ به‌ آن‌کورته‌ Kürte می‌گفتند و دیگری‌ بافته‌ای‌ از ابریشم‌ نازک ‌که‌ قینگاچ ‌ Gyňaç نام‌ داشت‌ و این‌ روسری‌ خود بر دونوع‌ بود: قیرمیزی‌ قینگاچ‌، کله‌لی‌ قینگاچ‌.
د- کفش‌
کفش‌ زنان‌ ترکمن‌ را غالباً هنرمندان‌ محلی‌می‌دوختند. کفش‌هایی‌ نظیر گل‌ میخ‌لی‌، قیرما کفش‌ با نوک‌برگردان‌ و پاشنه‌ای‌ بلند در میان‌ آنها استفاده‌ می‌شد.
گفتیم‌ که‌ زنان‌ ترکمن‌ از زیورآلات‌ گوناگونی‌استفاده‌ می‌کردند که‌ از آن‌ جمله‌ است‌: آچارباغ‌ و ساچ‌باغ‌که‌ نوعی‌ موبند زینتی‌ است‌. گول‌یقه‌، قولاق‌حالقا یاگوشواره‌ که‌ انواع‌ مختلفی‌ چون‌ آیلی‌ حالقا، تومارچاقلی‌حالقا و... دارد.
بیله‌زیک‌ یا بوزه‌لیک‌، دستبندی‌ بود که‌ بر مچ‌ دست‌می‌بستند و

تمامی‌ زیورهای‌ فوق‌ توسطزرگران‌ و نقره‌کاران‌ هنرمند ترکمن‌ ساخته‌ می‌شد. امامتأسفانه‌ تعداد این‌ هنرمندان‌ امروزه‌ روزبه‌ روز کاهش‌می‌یابد. پوشاک‌ اصیل‌ و سنتی‌ ترکمنی‌ کم‌ کم‌ جای‌ خود رابه‌ مصنوعاًت‌ کارخانه‌ای‌ داده‌ است‌ و زیورهای‌ زیبا وقدیمی‌ را نیز اکثر خانواده‌ به‌ فروش‌ رسانده‌ و به‌ جای‌ آن‌از انواع‌ زیورآلات‌ طلایی‌ (و بر خلاف‌ قدیم‌ ندرتاً نقره‌ای‌)رایج‌ در تمام‌ کشور استفاده‌ می‌کنند، بگونه‌ای‌ که‌ امروزه‌ترکمن‌ جوهرات‌ سنتی‌ خویش‌ را باید از لابلای‌ آلبوم‌ها ویا در غرفه‌های‌ موزه‌ جستجو کند.

پوشش‌ جدید
در جریان‌ اجرای‌ برنامه‌ یکدست‌سازی‌ فرم‌ البسه‌ وکشف‌ حجاب‌ زنان‌ که‌ در سرتاسر کشور توسطرضاخان‌ به‌ اجرا در آمد، مناطق‌ ترکمن‌نشین‌ نیز از این‌قاعده‌ مستثنی‌ نبود و اهالی‌ این‌ منطقه‌ نیز در جریان‌ این‌برنامه‌ ضررهای‌ مادی‌ و معنوی‌ بسیاری‌ را متحمل‌ شدند.عمال‌ رضاخان‌ به‌ زور روسری‌ زنان‌ را برمی‌ داشتند و به‌مردان‌ نیز لباسهایی‌ با شکل‌ و فرم‌ بیگانه‌ و غربی‌می‌پوشاندند.
تحت‌ این‌ فشارها، رفته‌ رفته‌ هویت‌ و شکل‌ لباس‌سنتی‌ رنگ‌ باخت‌ و عوامل‌ دیگری‌ چون‌ یکجانشینی‌ وانقیاد ترکمنها و نیز تسلط فرهنگهای‌ بیگانه‌ بر آنان‌ مزیدعلت‌ بود و تجدد و نوگرایی‌ نیز از جمله‌ این‌ عوامل‌ وتسریع‌ دهنده‌ آن‌ بود. البته‌ پس‌ از اقدامات‌ رضاخان‌ درتغییر لباس‌،وضعیت‌ پوشاک‌ سنتی‌ ترکمنی‌ هرگز به‌ آنچه‌که‌ پیش‌ از آن‌ بود بازنگشت‌ و امروزه‌ در میان‌ جوانان‌لباسهایی‌ با فرم‌ و مدل‌ روز به‌ کار می‌رود.
این‌ قضیه‌ در مورد دختران‌ و زنان‌ ترکمن‌ متفاوت‌است‌. پوشاک‌ امروزین‌ دختران‌ شامل‌ لباس‌ یا پیراهن‌بلندی‌ است‌ که‌ معمولا تا قوزک‌ پا را می‌پوشاند. روسری‌آنها بر دو نوع‌ است‌: یکی‌ چارقد که‌ ضخیم‌ و دارای‌پورچوک‌ Pürçük یا ریش‌-ریش‌ در کناره‌هاست‌ ودیگری‌ یالیق‌ Ýalyk یا کلافی‌ که‌ نازک‌ است‌ و گاه‌ ازابریشم‌ خالص‌ است‌. هر دو بزرگ‌ می‌باشند.
استفاده‌ از شلوارهای‌ سوزن‌دوزی‌ شده‌ نسبت‌ به‌گذشته‌ کمتر شده‌ و نیز از نقش‌ و نگارهای‌ آن‌ نیز کاسته‌شده‌ است‌.
امروزه‌ دیگر از انواع‌ نیم‌تنه‌، کلاه‌، کمربند و کفش‌های‌پیشین‌ استفاده‌ نمی‌شود. دختران‌ پس‌ از ازدواج‌ به‌ جای‌نیم‌ تاج‌ و کلاه‌ پیشانی‌ بند، یک‌ نوار حلقه‌ای‌ به‌ عرض‌تقریبی‌ 2 سانت‌ بر سر می‌گذارند که‌ معمولا سطح‌ خارجی‌آن‌ با نقش‌ و نگارهای‌ سوزن‌دوزی‌ تزئین‌ می‌شود. البته‌این‌ حلقه‌ زیرروسری‌ قرار گرفته‌، از بیرون‌ دیده‌ نمی‌شود.این‌ نوع‌ پوشش‌ جدید در تمام‌ مناطق‌ ترکمن‌نشین‌ تقریباًبه‌ یک‌ شکل‌ است‌، به‌ جز طوایف‌ گوکلان‌ و نخورلی‌ که‌هنوز هم‌ پیشانی‌بندهای‌ بلند قدیم‌ در میان‌ آنها رواج‌ دارد.
امروزه‌ پوشش‌ سنتی‌ مردانه‌ ترکمن‌ بندرت‌ استفاده‌می‌شود و می‌توان‌ گفت‌ که‌ دیگر از میان‌ رفته‌ است‌. اماپوشش‌ زنان‌ اگرچه‌ اصاًلت‌ گذشته‌ خویش‌ را ندارد و دوخت ‌لباس‌ و جنس‌ آن‌ تقریباً با مد روز پیش‌ می‌رود، با این‌وجود هنوز شکل‌ و فرم‌ خود ار حفظ کرده‌ است‌. از این‌ رودر هر نقطه‌ای‌ که‌ دختر و زن‌ ترکمن‌ را با لباس‌ مخصوص‌خودش‌ مشاهده‌ نماییم‌، می‌توانیم‌ قطعاً قومیت‌ او راتشخیص‌ بدهیم‌.
پوشاک مردان را می توان به دسته تقسیم کرد:
الف: سنتی/قدیم ب: جدید
پوشاک سنتی یا قدیم که تا قبل از رضاخان و تشکیل حکومت پهلوی رایج بود و پوشاک جدید که رضاخان به نام متحدالشکل کردن، تهاجم بزرگی را علیه پوشش اقوام ایرانی صورت داد که محصول غرب بود. در این بخش به بررسی پوشاک سنتی مردان ترکمن می پردازم.

1- پیراهن مردان
پیراهن مردان ترکمن، فراخ بود، آستین های گشاد که به صورت دامن تا چهار انگشت بالای زانو امتداد داشت. از این پیِراهن ها در تمام اوقات شبانه روز، هم به عنوان لباس رو و هم به عنوان لباس زیر استفاده می شد. اما امروزه چنین نیست و ترکمن ها نیز همچون دیگر اقشار ایرانی از پیراهن های دوخت شرکت های تولیدی استفاده می کنند.

مردان ترکمن در طرح یقه ی پیراهن از دو مدا پیروی می کردند:
الف) صوپی یقه/ صوفی یقه: یقه ای است مدور و بدون پایه. در سمت چپ این یقه، چاکی ایجاد می کردند تا پوشیدن و در آوردن آن آسانتر شود، اما دکمه نداشت و به جای آن از نخ چند لایه و به هم تابیده استفاده می کردند که به نام یاقایوپی/نخ یقه خوانده می شد. حاشیه ی این نوع یقه رامعمولا سوزن دوزی می کردند که چویژه نام داشت.
ب) کج یاقا/یقه ی کج: که به آن یقه کناری هم می گویند. یقه و سر آستین های این نوع پیراهن ساده است.

روحانیون ترکمن هنوز هم از پیراهن های سفید با دامنی بلند استفاده می کنند، اما یقه آن مثل سابق صوفی یقه نیست بلکه به تقلید از روحانیون فارس تهیه می شود که یقه ای مدور، پایه دار و دارای دکمه است. این پیراهن ها معمولا از جنس نخ های پنبه ای کتانی است.

2- چاتال
جامه ای بود سبک که در هنگام آلامان یعنی یورش به دشمن می پوشیدند و آن از جامه ی خانگی کوتاه تر بود.

3- بؤروک
بؤروک کلاهی است که دختر و پسر (هر دو) از آن استفاده می کردند و در هر دو سوزن دوزی شده است. با این تفاوت که بؤروک دختران مزین به انواع زیورآلات است اما بؤروک پسران، ساده و بدون زینت است.

4-تلپک
تلپک یا کلاه مخصوص ترکمن ها انواعی دارد به شرح زیر:
الف) کلاه معمولی که از پوست بره سیاه به نام قره کل تهیه می شد و کم پشم اما مجعد بود. این کلاه شکلی مخروطی ناقص دارد و معمولا جوان تر ها از آن، استفاده می کردند.
ب) کلاهی که از پوست بره سیاه اما پر پشم دوخته می شود و به شکل نیم دایره است. از این نوع کلاه، معمولا مردان مسن و به اصطلاح یاشولی ها استفاده می کنند.
تلپک ها با نام های مختلفی شناخته می شوند که عبارتند از: بوخار تلپک، دومه تلپک، شیپرمه تلپک، ثیکلمه تلپک.
5- چاکمن
بالا پوشی است بلندتر از کت های معمولی و انواعی دارد:
الف) اینچه چاکمن: که از کرک نرم شتر تهیه می شود، بدین جهت جنس آن، مرغوب و ظریف است.
ب) یوغین چاکمن: که از کرک زبر شتر تهیه می شود.

6- جولبار/ شلوار
این پوشاک را مردان کهنسال، در روزهای جشن و از بالای تنبان می پوشیدند، جولبار، برشی معمولی داشت و از دو قسمت اصلی درست می شد:
الف) قسمت اصلی: که قوزک پاها را می پوشانید.
ب) خشتک: که برشی نزدیک به ذوذنقه ی دو قلو داشت. این نوع شلوار به وسیله ی نخی پنبه ای به نام اوچقورباق/ بند تنبان به دور کمر محکم می شد که از درون لیفه ی شلوار عبور می دادند و گاهی نیز به دو انتهای اوچقورباق به عنوان زینت، منگوله ای به نام هوتوز می بستند.
پارچه ی جولبار معمولا به رنگ نیلی بود و گوگ ماووت/ ماهوت آبی نامیده می شد.

7- بالاق/ تنبان
بالاق نیز مانند شلوار برشی ساده داشت، اما مردان مسن از پارچه ای سفید و برای جوان تر ها از پارچه های سبز و نیلی استفاده می شد.

8- أوچمک
این پوشش را فارسی زبان ها پوستین می گویند و مخصوص استفاده در فصل زمستان است که از پوست گوسفند یا بره تهیه می شود و بخش بیرونی آن را با استفاده از رنگ های طبیعی به رنگ زرد در می آوردند.
آستین پوستین، بلند و از شانه به سمت مچ دست باریک می شود اما قسمت جلوی آن بدون قلاب یا دکمه است. برای بستن جلوی سینه از قوشاق یعنی دستاری که به دور کمر می پیچند استفاده می شود. أوچمک انواعی درد و معروف ترین آن ثیلکمه أوچمک است.

9- پالتون / پالتو
پالتون نیز همچون اوچمک در زمستان ها مورد استفاده قرار می گیرد. روپوشی است از پارچه های راه راه که به صورت دامنی بلند با آستین های صاف و سوراخی در سر آستین ها دوخته می شود. قسمت جلوی این پوشاک مثل پالتوهای معمولی از هم باز است اما بدون دکمه در نتیجه برای ثابت نگه داشتن آن و پوشاندن جلوی سینه از کمربندی چرمی/ قوشاق استفاده می کردند.

10- دؤن
پوششی است اصیل و بلند که تا زیر زانو می رسد و برحسب رنگ و دوخت دو نوع است.
الف) قیزیل دؤن: که از ابریشم کاملا قرمز دوخته می شود.
ب) قارا مادون: که رنگ آن متمایل به زرد است. دوخت این پوشش یکنواخت نیست و از پارچه های راه راه و گاهی رنگارنگ تهیه می شود. بر حاشیه ی دؤن، نوارهای سوزنی دوزی شده از نوع آلاجایوپ (1) وجود دارد که موجب زیبایی دؤن می شود. بر کمره ی دؤن کمربندی از شال می بندند که قوشاق یا ترمه شال می گویند و گاهی نیز آن را با سکه های نقره ای آرایش می دهند.

پی نوشت:
1- آلاجایوپ: دو نخ سیاه و سفید یا تیره و روشن است که به هم تابیده اند.

زیور آلات زنان و دختران ترکمنی


انسه لیک

وسیله ایست تزیینی جهت پیراهن دختران ترکمن در قسمت پشت، به ارتفاع 30 سانتی متر. مجموعه ایست از طلا و نقره با نگین های قرمز از جنس عقیق با زنگوله هایی نقره ای در انتها که از عوامل تولید آهنگ در نگام حرکت است.




ساچ لیق

وسیله ای است تزیینی با آویزه هایی چسبیده به هم، برای تزیین موهای بافته ی دختران و زنان تکه. مجموعه ی طلا و نگین های قرمز (عقیق)، به ارتفاع 40 سانتی متر.




قیناچ اوجی

وسیله ای است تزیینی مخصوص زنان و دختران گوگلان (قرن 19). مجموعه ای است از طلا و نقره با نگین هایی از جنس عقیق به ارتفاع 25 سانتی متر. از این وسیله در موارد زیر استفاده می شد:

الف- از دو طرف « بوروک / کلاه دخترانه » آویخته می شد.

ب- از دو طرف سینه بر روی « دون / پیراهن تجملی » قلاب می شد.




قوشا آثیق

وسیله ایست برای گیسوان بافته ی زنان که به پشت سر می انداختند. (قرن 19و 20). این وسیله مرکب از چهار شاخه است.

الف- دو شاخه به شکل قلب که راس آنها به شکل سر قوچ تزیین شده است.

ب- زاییده ای در بین دو قلب که راس آن نیز به شکل سر قوچ است.

ج- پایه ای که قلب بر روی آن، نصب شده است.

د- بخش انتهایی که مجسمه ی سرنگون شده آدم های افسانه ای را به خاطر می آورد و نگین نصب شده بر آن، تک چشم بودن آن آدم های افسانه ای ار تجسم می بخشد.

این مجموعه ی تزیینی نیز همچون مجموعه های دیگر از جنس طلا و نقره با 10 نگین قرمز از جنس عقیق است و می تواند نمادی باشد از 10 قبیله ی اوغوز.




ثاچ قبه/ ثاچ باق
وسیله ایست رای گیسوی دوشیزگان که با آویزه ای از انتهای گیسوان بافته ی آنها آویخته می شود و چون شکل آن به قبه شبیه است، ثاچ قبه نامیده اند.

چکه لیق

آویزه ای است که به موازات شقیق ها از کلاه دختران (بوروک) آویخته می شود و مخصوص طایفه ی چودور است (قرن19). مجموعه ایست طلاکاری – نقره ای با نگین های قرمز از جنس عقیق. این وسیله مرکب از دو بخش است:

الف- بخش اصلی: که از جنس طلا و شبیه به انسان طراحی شده است با نگین هایی به رنگ قرمز از جنس عیقی.

ب: بخش پولک های زنجیره ای: که در انتهای زنجیرها، زنگوله هایی از جنس نقره دیده می شود. این بخش و زنگوله های آن، از عوامل ایجاد موسیقی هنگام راه رفتن است.

در تصویر زیر دو قطعه سمت چپ و راست چکه لیق می باشد. و قطعه وسط و پایینی گل یقه است که در بالا توضیح داده شد و دو قطعه بالایی قولاق حلقه می باشد که بعدا به شرح آن خواهیم پرداخت.




قنجیق

از این وسیله ی تزیینی به عنوان گل یقه استفاده می شد (قرن 20) و مرکب از سه بخش اصلی:

بخش اول: به شکل مربع که دو قطر آن، مفتولی از جنس طلا و مرصع به نگین های قرمز از جنس عقیق است.

بخش دوم: صفحه ایست از جنس طلا به شکل عدد که به دو ضلع پایینی بخش اول، وصل شده است، با 5 عدد نگین قرمز.

بخش سوم: زنگوله هایی از جنس طلا که با کمک زنجیره ی کوتاه به انتهای بخش دوم، وصل شده اند، خاصیت زنگوله ها تولید آهنگ نرم و ملایم در هنگام راه رفت است.




قولاق حلقه

گوشواری ایست مربوط به اوایل قرن 20، مخصوص زنان یموت، مجموعه ایست از طلا و نقره با نگین های قرمز.

قولاق حلقه انواعی دارد:

الف: آی لی حلقه: گوشواره ایست مدور با نقش هلال ماه و ستاره در درون آن با زمینه ای صاف.

ب- تؤمار چاقلی حلقه: گوشواره ای است با سطح برجسته.

ج- تؤرلی حلقه: شبیه نوع الف است؛ بدون زائده های اطراف آن.

در تصویر قبلی نمونه ای از آن را دیدید.




بوکاو

وسیله ای ست برای تزیین روی سینه، مخصوص زنان تکه، مجموعه ای از طلا و نقره، مرصع به نگین های سرخ با آویزه هایی از جنس نقره که در انتهای هر یک از آویزهای زنجیره ای زنگوله هایی نیز دیده می شود که از عوامل ایجاد آهنگ در هنگام راه رفتن است.




اگمه

وسیله ای است برای تزیین کلاه دختران، مخصوص ترکمن های تکه، متعلق به قرن 19 میلادی.
این وسیله مجموعه ایست از طلا ونقره با 20 نگین قرمز در متنو 14 نگین در حاشیه.

قورثاقچه

وسیله ایست برای تزیین جلیقه ی کودکان که ترکمن ها قورثاقچه می گوین؛ مخصوص ترکمن های تکه و متعلق به نیمه دوم قرن 19. مجموعه ای است از طلا و نقره با نگین های قرمز. ریشه ی افشان این وسیله نیز مزین است به زنگوله های نقره ای که در هنگام بازی کودکان، آهنگ دلنشین ایجاد می کند و یادآور آواز غازها هنگام پرواز است.




چنگه

وسیله ایست تزیینی که به جامه ی زنان تکه قلاب می شود. متعلق به قرن 19 میلادی. مجمو عه ایست از طلا و نقره با نگین های قرمز، مرکب از دو بخش:

الف- بخش اصلی: که به شکل لوزی است.

ب- بخش افشان: که به صورت زنجیری از انتهای لوزی، آویزان است و در انتهای زنجیره های افشان آن نیز، زنگوله هایی از جنس نقره وجود دارد که از عوامل تولید آهنگ در هنگام راه رفتن است.




دوغاکومیش / نظر بند کودکان

دوغاکومیش نوعی قوطی از جنس طلا و نقره است که در داخل آن، دعای پیش گیری از چشم زخم می گذارند و با نخی از پیراهن کودکان یا از آستانه ی خانه می آویزند تا نظر بد نگیرد.




بزبند

زیوری است مدور و به شکل گل یقه که در میان آن، مهره ای رنگین قرار دارد و معمولا در بالای شانه های جامه ی کودکان یا بر بازوی او نصب می شود.




آچار باق

گردن بندی است از جنس نقره که بر روی سینه نصب می شود و نیز گلی در میان دارد. همه ی این قطعات با زنجیری از طلا و نقره به هم پیوند خورده اند.




اوزوق

همان النگو در نزد فارس هاست.




آق یای

وسیله ایست که از جنس نقره که در پشت جامه پسر بچه ها نصب می شود و به شکل کمان است.




قزل خوزا

قوطی زرینی است که با نخی به گردن آویخته می شود.




مونجق / منجوق
گردن بندی است که زنان و دوشیزگان، از گردن می آویختند تا روی سینه را زینت بدهد.


قورثاقچه

وسیله ایست برای تزیین جلیقه ی کودکان که ترکمن ها قورثاقچه می گوین؛ مخصوص ترکمن های تکه و متعلق به نیمه دوم قرن 19. مجموعه ای است از طلا و نقره با نگین های قرمز. ریشه ی افشان این وسیله نیز مزین است به زنگوله های نقره ای که در هنگام بازی کودکان، آهنگ دلنشین ایجاد می کند و یادآور آواز غازها هنگام پرواز است.




چنگه

وسیله ایست تزیینی که به جامه ی زنان تکه قلاب می شود. متعلق به قرن 19 میلادی. مجمو عه ایست از طلا و نقره با نگین های قرمز، مرکب از دو بخش:

الف- بخش اصلی: که به شکل لوزی است.

ب- بخش افشان: که به صورت زنجیری از انتهای لوزی، آویزان است و در انتهای زنجیره های افشان آن نیز، زنگوله هایی از جنس نقره وجود دارد که از عوامل تولید آهنگ در هنگام راه رفتن است.




دوغاکومیش / نظر بند کودکان

دوغاکومیش نوعی قوطی از جنس طلا و نقره است که در داخل آن، دعای پیش گیری از چشم زخم می گذارند و با نخی از پیراهن کودکان یا از آستانه ی خانه می آویزند تا نظر بد نگیرد.




بزبند

زیوری است مدور و به شکل گل یقه که در میان آن، مهره ای رنگین قرار دارد و معمولا در بالای شانه های جامه ی کودکان یا بر بازوی او نصب می شود.




آچار باق

گردن بندی است از جنس نقره که بر روی سینه نصب می شود و نیز گلی در میان دارد. همه ی این قطعات با زنجیری از طلا و نقره به هم پیوند خورده اند.




اوزوق

همان النگو در نزد فارس هاست.




آق یای

وسیله ایست که از جنس نقره که در پشت جامه پسر بچه ها نصب می شود و به شکل کمان است.




قزل خوزا

قوطی زرینی است که با نخی به گردن آویخته می شود.




مونجق / منجوق
گردن بندی است که زنان و دوشیزگان، از گردن می آویختند تا روی سینه را زینت بدهد.


آرایش موی دختران و زنان ترکمنی
امروزه آرایش موی زنان و دختران ترکمن با توجه به تقابل فرهنگی با سایر فرهنگ ها، متقاوت با زمان های گذشته است و دختران و زنان جوان خیلی کم به این صورت موهای خود را آرایش می کنند و فقط برخی زنان و پیرزنان ترکمن هستند که هنوز هم به این صورت موهای خود را آرایش می کنند. در زیر برخی ویژگی های آرایش مو در بین زنان و دختران ترکمن در گذشته را بیان می کنم.
دختران موهای خود را به صورت چهار رشته/ دورت اوروم می بافتند و از طرفین سینه می آویختند در حالی که با انواع زیورآلات، زینت داده شده بود.
زنان نیز به طرز خاصی موهای خود را می بافتند که هلی اوروم خوانده می شد، آنگاه این بافته را به پشت سر می انداختند که ساچ آرقا آتما می گفتند. ساچ آرقا آتما معنای کنایی نیز دارد و آن آسوده خاطر شدن از دل مشغولی های زندگی است.
زنان و دختران وقتی که موی خود را به صورت چهار رشته می بافتند ناگزیر بودند که فرق باز کنند، این فرق باز کردن از وسط پیشانی، موی سر را به دو بخش مساوی تقسیم می کرد، این عمل را دوغری آچماق می گفتند.
دختران وقتی به سن ازدواج می رسیدند، روسری مخصوص به سر می گذاشتند که با آن باش بوغی می گفتند. یعنی پوششی برای سر.

از باور های زنان و دختران در مورد موی سر به موارد زیر می توان اشاره کرد:
الف: موهای خود را هنگام شب شانه نمی کنند و زمان صبح را برای این کار مناسب ترین می دانند.
ب: موی پیرایش شده را دور نمی ریزند و آن عمل را گناه می شمارند، و موی خود را در زیر خاک دفن می کنند.
ج: هرگز موی سر را نمی تراشند، حتی در دوران کودکی.
آرایش موی پسران ترکمن
پسران در گذشته اغلب موهای خود را می تراشیدند و در سنین کودکی قولپاق می گذاشتند. قولپاق دو رشته موی توپی و بلندتر از موهای اطراف است که به کودک حالتی قوچ مانند می دهد به این اعتبار که ترکمن ها قوچ را نماد شجاعت، جنگاوری و باروری می دانستند. این است که در ستایش فرزندان خود که قولپاق گذاشته اند، می گفتند: قوچ اوغلوم، یعنی فرزند همچون قوچ تا شاید مثل قوچ شجاع و بارور شود. اگر قولپاق باقی مانده ی مویی باشد که از دوران تولد نتراشیده باشند، چیله ساچ می گویند.
کودکان وقتی به سن جوانی رسیدند موهایشان به طور ساده آرایش می کردند و بوروک به سر می گذاشتند و مردان مسن (یاشولی) نیز اغلب موهای خود را می تراشیدند و کلاهی از جنس پوست بره ی سیاه که تلپک نام دارد به سر می گذاشتند.
این نوع آرایش مو در بین کودکان، امروزه منسوخ شده و دیگر جوانان و مردان ترکمن کمتر بوروک و تلپک به سر می گذارند.